Makalu

Adabin gargajiya: Ire-iren wakokin baka na Hausa

  • Gusau, (1983) ya ce “Wakokin baka na Hausa sun shiga ko’ina a dukkan bangarorin rayuwar Bahaushe. Wakar baka takan yi ruwa ta yi tsaki a duk inda ta ga Bahaushe ya jefa kafarsa. Kasancewar wakokin baka suna da wannan halayya ta ratsa kowane zango na rayuwar Hausawa ya sa suka zama suna tafiya daidai da rayuwar yara kanana  da matasa da kuma manyan mutane, maza ko mata. Za a iya karkasa wakokin baka na Hausa zuwa gida-gida kamar haka:

    Wakokin baka na yara

    Wannan nau’i na wakoki ya kunshi sassan wake-wake da yawa wadanda yara ‘yan maza da ‘yan mata suke gudanarwa da suka hada da wakokin wasannin dandali da wasannin tashe da wasan kwaikwayo da bikin aure da sallar takuutaha da rokon ruwa da sauransu. Ga wasu misalansu:

    Wakokin yara maz

    Wakokin yara maza su ne wadanda suke shiryawa a lokacin da suke wasansu na dandali. Irin wadannan wakoki akan sami jagora mai bayarwa, sauran yara kuwa suna karbawa, kamar a wakar sha burburwa:

    Bayarwa:       Shaburburwa,

    Amshi:           Sha.

    Bayarwa:       Kowa ya bace,

    Amshi:           Sha.

    Bayarwa:       A sha shi da kulki,

    Amshi:           Sha.

    Bayarwa:       Kulkin kira,

    Amshi:           Sha.

    Bayarwa:       Ba na aro ba,

    Amshi:           Sha.

    Bayarwa:       Ku ba shi gidanai,

    Amshi:           Sha.

    Bayarwa:       Har ya kawo,

    Amshi:           Sha.

    Wakokin ‘yan mata 

    Wakokin ‘yan mata su ma nau’i-nau’i ne kuma su ne ake kira wakokin gada ko na bojo. Su ma ‘yan mata suna gudanar da wasanninsu ne a dandali ko a wasu wurare na musamman kamar a wajen bikin aure ko bikin sallar takutaha ko lokacin rokon ruwa ko tashe a watan azumi da sauransu. Misalan wadannan wakoki akwai kamar haka:

    Wakar Talle:

    Bayarwa:                                                      Amshi:          

    Maina ya kone,                                             talle

    Ba da talle ba,                                               talle

    Jirkita mani,                                                  talle

    In ciwo kashi.                                                talle                      

    Wakar Sabara:

    Bayarwa:                                                  Amshi:

    Na tai tsarince,                                         Sabara

    Magarya tai mani jar tsikara,                      Sabara

    lye, lye, lye                                               Sabara

    Magarya ba haka nan akan yi ba,                sabara

    lye, iye, iye,                                              Sabara                       

    ‘Yar bakin gulbi,                                         Sabara

    Ta yi liya-liya,                                            Sabara

    Ku yayyafa mata ruwa,                               Sabara

    Shaf, shaf, shaf,                                         Sabara

    Ka dauko naka ka tura daka,                       Sabara

    Ka dauko dan wani kai ta damfara               Sabara

    Wakokin baka na manyan mata

    Wakokin baka na manyan mata su ne wakokin da yawanci mata suke yin su a lokacin da suke aiwatar da wasu ayyukan gida. Manyan mata suna yin wakoki a lokacin daka ko raino ko dabe ko nika ko wanke-wanke da sauran lokuta na gudanar da wasu hidimominsu na yau da Kullum.

    Wakokin daka 

    Wakokin daka su ne wakoki wadanda mata suke yi lokacin da suke daka inda za su dinga gwama tabarya da turmi, sai su ba da sautin da ake kira lugude ko mama. Misaim wakar daka ita ce:

    Ana lugude ana mama,

    Cikin shigifa cikin soro,

    Mama ba habaici ce ba,

    Salon daka a haka nan,

    Ga macen da ba a so ta haihu,

    Ta haifi kwandamin da namiji,

    Shugaban daka shi ka daka,

    ‘Yan tanyo kissa su kai,

    Sukus-sukus sai su aje,

    Gidan Marafa kaji ka daka,

    Tarmani na izon wuta,

    Angula na kirba dawo.

    Wakokin reno

    Wakokin reno su ne wadanda mata suke yi a lokacin da suke rainon yara suna yi musu tawai don su yi shiru su bar kuka a kwantar da hankalinsu a sanyaya musu rai. A cikin wakokin akan fadi nasabar yaro da ayyukan da ake yi a gidansu da yabon masoya da zambo da habaci ga magabta in akwai su. Ga misali:

    Yi shiru bar kuka,

    Ku taho ku gane shi,

    Ku yo ziyara,

    Dan yaro sai dai a bi ka.

    Wakokin dabe

    Wakokin dabe su ne wakokin da manyan mata suke yi a lokacin da suke aikin dabe Yawanci wakokin dabe sukan kunshi bege da zambo da habaice-habaice da kalmomin batsa da na zage-zage da sauransu. Ga misali:

    Ina Lumu shege,

    Mai malmala ga munta,

    Kare bakin bahwade,

    Ya hana mu walawa.

    Wakokin nika

    Wakokin nika su ne wakoki wadanda mata suke yi lokacin da suke nikan tsaba a kan dutsen nika na gargajiya. Wakokin sun kunshi begen miji ko wani masoyi ko habaici ga kishiyoyi ko uwar miji ko ta hanyar shagube ko ambaton juyayin nakuda da dai sauransu. Ga misali daga wakar nakuda:

    Wayyo nakuda ta tashi,

    Ciwon nakuda ya tashi,

    Kuma ciwon nakuda ya motsa,

    Yau kam babu zama zaure,

    Wayyo inna ki cece ni,

    Da kis sha dadinka,

    Shin wai ke tuna inna ta cece ki?

    Ko ko Ke tuna da baba ya cece ki?

    Wayyo nakuda ‘yar ziza,

    Ciwon nakuda hon ne,

    Ko ko nakuda hauka cc?

    Wakokin talla

    Wakokin talla su ne wakoki wadanda ake yin su a lokacin da ake tallan wani abu. A cikinsu akan zuga sana’ar da ake tallar tare da fito da kwarjiinta ko amfaninta. Misali:

    Ku sai dawon geroda barkono,

    Furata da ‘yan yaji rankandam,

    Sai da nid daka nib burke,

    Had da gudajin nono.

    Wakokin baka na cikin labarai da tatsuniyoyi

    Gusau, (1980) ya ce haka kuma akwai wasu ‘yan wake –wake da ake sakawa a cikin labarai ko tatsuniyoyi don kara musu armashi ko jawo hankali da tunanin mai sauraro. Ga wani misali daga tatsuniyar Madaci da Yarinya:

    Yaninya:       Madaci, Madacci ubana,

    Gare ka anka ban ni,

    Gare ka za ni tsira.

    Madaci:         Ishunki, ishunki diyata,

    Gare ni anka bak ki,

    Gare ni za ki tsira,

    Mutum dari da goma,

    Manzo dai kan kai gida.

    Wakokin baka mai tafiya da kade-kade

    Gusau, (1980) ya ce "Wakokin baka masu tafiya da kade-kade wakoki ne wadanda makadan baka suke shiryawa. Wakokin makadan baka sun karkasu dangane da ire-iren makadan da ke aiwatar da su, ko ta hanyar kayan kidan da ake amfani da su ko kuma ta yanay-yanayen wadanda ake yi wa su. Wakokin baka masu tafiya da kade-kade sun hada da:

    Wakokin jama’a

    Wakokin jama’a su ne wakoki wadanda ake yi wa attajirai da ma’aikatan gwamnati da sauran jama’a. Makadan da ke yin wakokin jama’a suna da yawan gaske, sunayen wasu daga cikinsu sun hada da Mamman Shata da Danmaraya Jos da Abdu Karen Gusau da Mammalo Shata da Garba Supa da Shehu Ajilo da Sabo Saya-Saya da Musa Danba’u da Aliyu Gadanga da Haruna Uji da Hassan Wayam da Sani Dan’indo da sauransu.

    Wakokin maza

    Wakokin maza, wakoki ne da ake yi wa wasu rukunin jama’a da suka hada da ‘yan dambe da ‘yan tauri da ‘yan kokawa, da ‘yan baura da sauransu. Daga cikin makadan wannan sashe akwai Kassu Zurmi da Muhammadu Bawa Dan’anace da Isa Danmakaho da Illon Kalgo da Muhammadu Gambu da makamantansu.

    Wakokin sana’a

    Wakokin sana’a, wakoki ne wadanda ake yi wa masu sana’o’in gargajiya kamar wanzamai da mahauta (runji) da manoma da masunta da makera da majema da masaka da sauransu. Yawancin makada na rukunin wakokin maza su ne suke shirya wakoki na rukunin wakokin sana’a kamar Dan’anace.

    Wakokin fada

    Wakokin fada wakoki ne wadanda ake shirya wa sarakuna da sarautunsu na gargajiya. Wasu daga cikin fitattun makadan fada sun hada da Ibrahim Gurso da Ibrahim Narambada da Salihu Jankidi da Abubakar Akwara da Buda Dantanoma da Muhammadu Dodo Maitabshi da Musa Dankwairo da Abdu Inka Bakura da Aliyu Dandawo da Sani Dandawo da sauransu.

    Wakokin ban dariya

    Wakokin ban dariya, wakoki ne wadanda ake aiwatarwa domin nishadantarwa da yi wa rai yayyafi. Daga cikin makadan ban dariya akwai ‘yan kama da ‘yan gambara da ‘yan galura da sauransu.

    Wakokin sha’awa

    Wakokin sha’awa su ne wakokin da ake shirya wa abubuwan da suka ba mutum sha’awa ko suka kayatar da shi. Da wuya a ware makadi daya daga cikin makadan Hausa a ce wakokin sha’awa kawai yake shiryawa, amma akwai wasu makadan da suke tsarma ire-iren wadannan wakoki jefi-jefi a cikin wakokinsu  kamar Haruna Uji da Mamman Shata da Danmaraya Jos da Hassan Wayam da Sani Dan’indo da sauransu. A dunkule, wakokin baka na Hausa suna nan jibge kuma sun ratsa dukkan sassan rayuwar Hausawa ta fuskar zamantakewa da siyasar zama ko tattalin arziki ko addini ko ta hanyar al’adu ko wasanni da sauransu. Mai karatu na iya duba wasu dga cikin makalunmu akan wakokin Hausa, kamar: Nazarin wakokin baka Muhammadu Dan Anace a wakar Garba Nagodi da Tarihin wakokin baka na Hausa da wanzuwarsu ko kuma Yadda wakokin yara ke gina tunanin rayuwar al’ummar Hausawa (na uku) da sauransu.

Comments

Makalu da Dumi-duminsu

  • Tasirin fina-finai a kan al’adun Hausawa: Keɓaɓɓen nazari a kan wasu Ɗabi’u na musamman a cikin fina-finan Hausa

    Posted Wed at 1:07 PM

    Maƙalar da aka Shirya Gabatarwa a Taron Ƙara wa Juna Sani na Ƙasa-da-ƙasa a Kan Gudummuwar Fasaha ga ci Gaba, Wanda Tsangayar Fasaha da Addinin Musulunci, Jami’ar Bayero, Kano ta Shirya, Daga Ranar Laraba 5 ga Watan Oktoba Zuwa Ranar Asabat 8 ga Watan Oktoba, Shek...

  • Abubuwan da suke karya azumi

    Posted Mon at 1:07 PM

    Godiya ta tabbata ga Allah Ubangijin talikai. Tsira da amincin Allah su tabbata ga Annabi Muhammad da alayensa da sahabbansa, da wadanda suka biyo bayansu har zuwa rananr sakamako. A wata makala da ta gabata mun yi bayani akan falalar azumin watan Ramalana inda muka ka...

  • Yadda ake hada tuna muffins

    Posted May 19

    Asaalamu alaikum, barka da saduwa a fannin girke-girkenmu na Bakandamiya a yau. Zamu yi bayanin yadda ake hada tuna cheese muffins ne a yau. Abubuwan hadawa Tuna fish 2 Kwai 2 Gishiri Yaji Grated karas Corn flour Yankakken tattasai Yankakken koren tattasai ...

  • Jaye karar tsana: Uzuri da tuni daga mantuwa

    Posted May 16

    Ta Abu-Ubaida SANI Department of Languages and Cultures Federal University Gusau, Zamfara Phone No: 08133529736 Email: abuubaidasani5@gmail.com   1. Ya Allah mahalaccin komai,                  Wanda ya ƙaga yawan...

  • Kadan daga cikin falalar azumin watan Ramalana

    Posted May 14

    Godiya ta tabbata ga Allah Madaukakin Sarki, tsira da amincin Allah su tabbata ga Annabi Muhammad, da alayensa da sahabbansa, da wadanda suka biyo bayansu da kyautata. Yana daga hikimar Allah Madaukakin Sarki fifita wasu mutane akan wasu, Ya kuma fifita wasu wurare aka...

View All